Bugün İstiklal Caddesi'nden Galata Kulesi'ne kadar uzanan semte hepimiz Beyoğlu diyoruz. Ama bu ad Türkçe kulağa ne kadar tanıdık gelse de arkasında bir Venedikli ailenin, bir elçilik unvanının ve Haliç'in karşı yakasına bakan bir yamacın hikâyesi var. Bu yazıda Beyoğlu isminin nereden geldiğini, semtin eski adı Pera'nın ne anlama geldiğini ve iki adın yüzyıllar boyunca nasıl yan yana yaşadığını anlatıyoruz.
Beyoğlu'nun eski adı: Pera
Beyoğlu'nun Bizans'tan kalma adı Pera'dır. Yunanca "karşı, öte" anlamına gelen bu kelime, tarihî yarımadadan bakıldığında Haliç'in öbür yakasında kalan sırtları anlatıyordu. Daha eski kaynaklarda bölge, "karşı yakadaki incirlik" anlamına gelen Peran en Sykais adıyla da geçer.
Orta çağda Pera denince önce Haliç kıyısındaki Galata anlaşılıyordu. Zamanla Galata surlarının dışında, tepeye doğru yayılan bağlık ve bahçelik alan da bu adı aldı. Avrupalı kaynaklar bu yamaçları Vigne di Pera, yani Pera Bağları diye anar. Galata'nın kendi surları ve hendekleri için İstanbul surları yazımıza bakabilirsiniz.
Venedik balyosu ve "bailo" unvanı
Venedik Cumhuriyeti'nin İstanbul'daki temsilcisine bailo denirdi; Osmanlı belgelerinde bu unvan balyos ya da balyoz olarak geçer. Balyos başlangıçta Venedikli tüccarların işlerini yürüten bir koloni başkanıydı, zamanla Venedik'in İstanbul'daki daimi elçisi hâline geldi. Görev süresince ticaret yapması yasaktı.
Venedik elçiliği önce Galata'nın içindeydi. Daha sonra surların dışına, Pera Bağları'na taşındı ve uzun yıllar orada kaldı. Böylece bugün Beyoğlu dediğimiz yamaç, Osmanlı başkentinde Venedik'in temsil edildiği yer oldu.
Gritti ailesi ve "Bey Oğlu" lakabı
Beyoğlu adının kaynağı olarak en çok anılan kişi Alvise (Luigi) Gritti'dir. Babası Andrea Gritti, 15. yüzyılın sonunda yaklaşık yirmi yıl İstanbul'da tahıl tüccarı olarak yaşamış, bir dönem Venedik'i Osmanlı sarayında resmî unvanı olmadan temsil etmişti. 1523'te Venedik doçu seçildi. Andrea Gritti'nin İstanbul'da Rum bir kadından birkaç oğlu oldu; bunlardan biri 1480'de doğan Alvise'ydi.
Alvise Gritti çocukluğunu İstanbul'da geçirdi ve Kanuni Sultan Süleyman'ın sadrazamı İbrahim Paşa'nın yakın çevresine girdi. Galata'nın yukarısında, bahçeli büyük bir köşkte yaşıyordu; sultanın ve sadrazamın bu köşke geldiği anlatılır.
Reşad Ekrem Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi'ne göre Türkler, doçun oğlu olan Alvise Gritti'yi "Bey Oğlu" lakabıyla tanıyordu. Köşkü bugünkü Taksim ile Galatasaray arasındaki alandaydı ve semt, sahibinin lakabından ötürü Beyoğlu diye anılmaya başladı. Bu ad yüzyıllar boyunca kullanıldı.
Bir başka açıklama: "Bailo"dan "Beyoğlu"na
Bazı araştırmacılar adın kaynağını belirli bir kişiden çok unvanda arar. Bu görüşe göre Venedik elçisinin unvanı bailo, Türkçe söyleniş içinde ve anlamca yakın düşen "beyoğlu" kelimesine dönüşmüştür. Dilbilimde buna halk etimolojisi denir: yabancı bir kelime, kulağa tanıdık gelen bir kelimeyle yer değiştirir.
İki açıklama birbirini dışlamaz. Elçinin unvanı, doçun oğlunun lakabı ve elçiliğin Pera Bağları'ndaki varlığı aynı yamaçta buluşur. İki açıklama da semtin adını Venedik'le olan bu eski bağa dayandırır.
Pera ve Beyoğlu: iki ad, bir semt
Osmanlı döneminin büyük bölümünde iki ad birlikte kullanıldı: Türkler Beyoğlu dedi, Avrupalılar ve Levantenler Pera demeyi sürdürdü. 19. yüzyılda elçilikler, pasajlar ve tiyatrolarla dolan Grande Rue de Péra, bugünkü İstiklal Caddesi'dir. Cumhuriyet'in ilk yıllarında resmî yazışmalarda Pera adı bırakıldı ve Beyoğlu tek ad oldu. Semtin bu çok dilli geçmişini Galata nasıl kozmopolit oldu yazımızda, sokak adlarının hikâyesini ise Galata sokak adları sözlüğü yazımızda bulabilirsiniz.
Beyoğlu'nda kalmak
Pera'nın izlerini görmek için en iyi yol semtte yürümek: Galata Kulesi'nden Tünel'e, oradan İstiklal Caddesi boyunca Galatasaray'a çıkan yol, Gritti'nin köşkünün bulunduğu söylenen yamaca kadar uzanır. Yol üzerindeki müzeler için Galata ve Beyoğlu müzeleri yazımıza göz atabilirsiniz. Galata Kulesi'nin çevresindeki tarihî binalarda yer alan Meroddi otelleri, Beyoğlu'nu yürüyerek keşfetmek için iyi bir başlangıç noktası.
Sık sorulan sorular
Beyoğlu ismi nereden gelir?
En yaygın açıklamaya göre ad, 16. yüzyılın başında bu yamaçta köşkü bulunan ve Türklerin "Bey Oğlu" dediği Venedik doçu Andrea Gritti'nin oğlu Alvise Gritti'den gelir. Bir başka görüşe göre Venedik elçisinin unvanı "bailo" halk ağzında "beyoğlu"na dönüşmüştür.
Beyoğlu'nun eski adı nedir?
Beyoğlu'nun eski adı Pera'dır. Yunanca "karşı, öte" demektir ve tarihî yarımadadan bakınca Haliç'in karşı yakasını anlatır.
Pera adı ne zamana kadar kullanıldı?
Avrupalılar ve Levantenler Osmanlı döneminin sonuna kadar Pera demeyi sürdürdü. Cumhuriyet'in ilk yıllarında resmî yazışmalarda Pera bırakıldı ve Beyoğlu tek ad oldu.
Balyos ne demek?
Balyos, Venedik Cumhuriyeti'nin İstanbul'daki elçisinin unvanı olan "bailo"nun Osmanlıca söylenişidir. Venedik elçiliği uzun yıllar Pera Bağları'nda, yani bugünkü Beyoğlu'nda bulundu.
Kapak fotoğrafı: Janderk1968 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.



