İstanbul, yüzyıllarca surlarla çevrili bir şehirdi. Bugün bu surların bir kısmı hâlâ ayakta: Marmara kıyısından Haliç'e uzanan kara surları dünyanın en etkileyici orta çağ savunma hatlarından biri; Galata'yı çeviren Ceneviz surlarından ise kule, birkaç duvar parçası ve sokak adları kaldı. Bu yazıda İstanbul surlarının kısa tarihini, kara surlarında bir yürüyüş rotasını ve Galata surlarının bugün hangi izlerle karşımıza çıktığını anlatıyoruz.
Kara surları: Theodosius'un savunma hattı
Bugün "İstanbul surları" denince akla ilk gelen kara surları, 5. yüzyılın başında Bizans İmparatoru II. Theodosius döneminde yapıldı. Marmara kıyısındaki Yedikule'den Haliç kıyısındaki Ayvansaray'a kadar yaklaşık 6 kilometre boyunca uzanan hat; iç sur, dış sur ve önündeki hendekle üç katmanlı bir savunma sistemiydi. Surlar bin yıl boyunca şehri korudu ve 1453'te fetihle birlikte Osmanlı'ya geçti. Bugün, 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan İstanbul Tarihi Alanları'nın bir parçası.
Sur kapıları
Kara surları boyunca hâlâ kullanılan ya da izi süren pek çok kapı var. En bilinenleri:
- Altın Kapı: İmparatorların zafer dönüşlerinde şehre girdiği tören kapısı; bugün Yedikule Hisarı'nın içinde kalıyor.
- Yedikule: Fetihten sonra Altın Kapı'nın çevresine eklenen yedi kuleli hisar.
- Topkapı: Fetih sırasında en şiddetli saldırıların yaşandığı bölgelerden biri; adını kale kapısının önüne yerleştirilen toplardan alır.
- Edirnekapı: Kara surlarının en yüksek noktalarından birinde, Fatih Sultan Mehmed'in şehre girdiği kapı olarak anılır.
Haliç ve Marmara kıyılarında ise deniz surları uzanıyordu; bunların büyük bölümü sahil yolu ve yeni yapılar için yıkıldı.
Sur boyunca yürüyüş rotası
Kara surlarını gezmenin en iyi yolu, Yedikule'den Ayvansaray'a doğru sur boyunca yürümek. Tamamı yaklaşık 6 kilometre; fotoğraf ve molalarla 3–5 saat sürer. İsterseniz bölüm bölüm de yürüyebilirsiniz.
- Yedikule: Marmaray'ın Yedikule durağından inip Yedikule Hisarı ve Altın Kapı ile başlayın.
- Belgradkapı ve Silivrikapı: Surların en iyi korunmuş bölümlerinden; sur dibindeki bostanlar hâlâ ekiliyor.
- Mevlanakapı ve Topkapı: Fetih kuşatmasının hikâyesini en çok taşıyan bölüm.
- Edirnekapı: Hattın yüksek noktası; buradan Haliç'e doğru yokuş aşağı inilir.
- Tekfur Sarayı ve Ayvansaray: Bizans saray mimarisinin ayakta kalan nadir örneklerinden Tekfur Sarayı'nı geçip Haliç kıyısında yürüyüşü bitirin.
Yürüyüşü sur boyunca, surların dışındaki ya da içindeki yollardan yapın. Bazı noktalarda surların ve kulelerin üstüne çıkan basamaklar görürsünüz, ancak buralarda korkuluk yoktur, taşlar düzensizdir ve yer yer yıkıntı vardır; surların üstüne çıkmak tehlikelidir. Rahat ayakkabı, su ve şapka alın; ıssız bölümlerde yalnız yürümemeye özen gösterin.
Galata surları ve kaybolan hendekler
Galata'nın da kendi surları vardı. 14. yüzyılda Cenevizliler, Galata'yı Haliç kıyısından Galata Kulesi'nin bulunduğu tepeye kadar üçgen biçiminde surlarla çevirdi. Kule, bu surların en yüksek noktasıydı. Surların önünde, tıpkı kara surlarında olduğu gibi derin hendekler kazılmıştı.
19. yüzyılda Galata kalabalık bir ticaret ve finans merkezine dönüştüğünde, surlar ve hendekler büyüyen semtin önünde bir engel hâline geldi. Şehrin ilk belediye örgütü olan Altıncı Daire-i Belediye, 1863–1864'te surların yıkılmasına ve hendeklerin doldurulmasına karar verdi. Amaç, sıkışmış sokakları genişletmek ve açılan alanlarda yeni yapı adaları oluşturmaktı.
Surlar yıkıldı, hendekler doldu; ama adları kaldı. Bugün Galata Kulesi'nin çevresinde yürürken geçtiğiniz Büyük Hendek Caddesi, Küçük Hendek Sokağı ve Lüleci Hendek Caddesi, o hendeklerin yerinde ya da kıyısında açılmış yollardır. Galata'nın diğer sokak adlarının hikâyesini Galata sokak adları sözlüğü yazımızda bulabilirsiniz.
Galata surlarından bugün ne kaldı?
En büyük kalıntı, surların tepe noktasındaki Galata Kulesi. Semtin farklı noktalarında, çoğu binaların arasına sıkışmış sur ve küçük kule parçaları da görülebilir. Bunların en anlamlısı, Galata surlarının ayakta kalan kapılarından Yanıkkapı. Kapının üzerinde, surların yapımını destekleyen ailelerin armaları duruyor; bunlardan biri, adını otellerimize verdiğimiz Meroddi ailesine ait. Bu hikâyeyi Meroddi adı nereden geliyor yazımızda, sur kalıntılarını ise Kapıların şehri: La Porta yazımızda anlattık.
Galata'dan surlara
Galata'da kalıyorsanız kara surlarına ulaşmak kolay: Karaköy'den tramvayla Sirkeci'ye geçip Marmaray'la Yedikule'ye ya da Haliç kıyısından Ayvansaray'a ulaşabilirsiniz. Gün boyu süren bir sur yürüyüşünden sonra akşam Galata'ya dönüp günü, eski Ceneviz surlarının dibinde bitirebilirsiniz. Galata Kulesi'nin çevresindeki tarihi binalarda yer alan Meroddi otellerine göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İstanbul surları kaç kilometre?
Kara surları Marmara kıyısındaki Yedikule'den Haliç kıyısındaki Ayvansaray'a yaklaşık 6 kilometre uzanır. Deniz surları ise Marmara ve Haliç kıyılarını çeviriyordu; bunların büyük bölümü bugün ayakta değil.
İstanbul surlarını kim yaptırdı?
Bugün ayakta olan kara surları, 5. yüzyılın başında Bizans İmparatoru II. Theodosius döneminde yapıldı. Galata surlarını ise 14. yüzyılda Cenevizliler inşa etti.
İstanbul surlarında yürüyüş yapılabilir mi?
Evet. Yedikule'den Ayvansaray'a sur boyunca yürünebilir; tamamı 3–5 saat sürer. Yürüyüşü surların dibindeki yollardan yapın; surların üstü korkuluksuz ve yer yer yıkık olduğu için çıkmak tehlikelidir.
Büyük Hendek Caddesi'nin adı nereden geliyor?
Galata'yı çeviren Ceneviz surlarının önündeki hendeklerden. Surlar 1863–1864'te Altıncı Daire-i Belediye kararıyla yıkılıp hendekler doldurulunca açılan yollar, Büyük Hendek, Küçük Hendek ve Lüleci Hendek adlarını aldı.


