Bugün İstanbul'da yılbaşı denince akla Beyoğlu'nun ışıkları, gece yarısı geri sayımı ve sabaha kadar süren sofralar gelir. Oysa şehrin 1 Ocak'ı yılbaşı olarak kutlaması yalnızca yüz yıllık bir alışkanlıktır. Bu alışkanlık önce Galata ve Pera'nın sokaklarında, elçilik salonlarında ve Haliç'te demirli bir gemide filizlendi. İşte Osmanlı'dan Cumhuriyet'e İstanbul'da yılbaşının kısa tarihi.
Osmanlı'da birden fazla yılbaşı vardı
Osmanlı İstanbul'unda takvim tek değildi. Müslümanlar için yıl, hicri takvime göre Muharrem ayıyla başlardı. Devletin mali yılı Rumi takvime göre mart ayında dönerdi. Şehrin Hristiyan ve Yahudi sakinleri ise kendi takvimlerini tutardı. Bu yüzden 1 Ocak, Osmanlı'nın çoğunluğu için sıradan bir kış günüydü.
Galata ve Pera'nın iki yılbaşısı
Yılbaşı gecesinin İstanbul'da en erken kutlandığı yer, Avrupalı tüccarların, Levantenlerin, Rumların ve Ermenilerin yaşadığı Galata ile Pera'ydı. Katolikler yeni yılı 1 Ocak'ta, eski Jülyen takvimini tutan Ortodokslar ise 12–13 gün sonra karşılardı. Böylece Pera'da yılbaşı iki kez kutlanırdı. Komşuluk ilişkisiyle Müslüman İstanbullular da bu gecelere katılırdı. Ahmet Rasim, 1926'da kaleme aldığı "Evvelki Yılbaşılar" yazısında o geceleri şöyle anar: "Galata, Beyoğlu, kısacası Ortodoks takvimini tutan milletlerin cümlesine kendimizi davet eder, sabahlara kadar eğlenirdik." Galata'nın bu çok dilli hayatını Galata nasıl kozmopolit oldu yazımızda anlattık.
1829: Haliç'te bir gemide balo
Osmanlı devlet adamlarının yılbaşıyla ilk resmî teması, 1829'da Haliç'te demirli bir İngiliz savaş gemisinde gerçekleşti. İngiliz elçisi Sir Robert Gordon, Blonde fırkateyninde büyük bir balo verdi. Osmanlı ricali de padişahın izniyle bu baloya katıldı. Kaynaklarda bu gece, devlet erkânının katıldığı ilk yılbaşı kutlaması olarak anılır.
Elçilik balolarından saraya
Batılı balo kültürü sonraki yıllarda Pera'daki elçilik saraylarında gelişti. 1856'nın şubat ayında, Kırım Savaşı'nın son günlerinde, Sultan Abdülmecid önce İngiliz, birkaç gün sonra da Fransız elçiliğinin balosuna katıldı. Bir Osmanlı padişahının elçilik balosunda bulunması o güne kadar görülmemişti. Bu balolar yılbaşı için verilmemişti ama Avrupa usulü kutlamaların saray çevresince kabul edildiğini gösteriyordu.
Mütareke yılları: gece yarısı ve vapur düdükleri
Yılbaşının bugünkü biçimini alması, İstanbul'un işgal altında olduğu Mütareke yıllarına (1918–1923) rastlar. 1920'de Rusya'dan kaçan binlerce Beyaz Rus Pera'ya yerleşti. Lokantalar, dans salonları ve orkestralarla gece hayatını değiştirdiler. Yazar Refik Halid Karay, yılbaşı gecesi saat on ikide ışıkların söndürülmesini ve limandaki vapurların düdük çalarak kutlamaya katılmasını İstanbulluların bu yıllarda öğrendiğini yazar. Aynı yıllarda şehre gelen caz da bu gecelerin müziği oldu. İstanbul'da cazın izini İstanbul'da caz dinlenecek yerler yazımızda sürdük.
Cumhuriyet ve 1 Ocak
Cumhuriyet'in ilk yılbaşı balosu 1925'in son gecesi Pera'da, Tepebaşı'ndaki tarihi bir otelde verildi. Birkaç gün önce, 26 Aralık 1925'te çıkan kanunla Türkiye 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvime geçti. Böylece 1 Ocak, ilk kez bütün ülke için resmî olarak yılın ilk günü oldu.
Sonraki yıllarda yılbaşı İstanbul'un dört bir yanına yayıldı. 1926 sonbaharında Yıldız Sarayı'nın Şale Köşkü'nde bir belediye gazinosu açıldı ve yaklaşık bir yıl hizmet verdi. Tayyare Piyangosu'nun yılbaşı çekilişleri gazetelerin 1 Ocak sayfalarına girdi. Gazinolar baloları, dergiler yılbaşı sayılarını çıkardı. 1935'te çıkan genel tatiller kanunuyla 1 Ocak resmî tatil oldu.
Bugün Galata'da yılbaşı
Pera'nın yılbaşı geceleri ününün zirvesindeyken, 1892'de Galata Kulesi'nin hemen yanında Barnathan Apartmanı yükseliyordu. Aynı binanın bahçesinde, Barnathan Garden'da yeni yıl bugün de canlı müzikle karşılanıyor. 31 Aralık gecesi iki oturum var: ilk oturum piyano eşliğinde erken bir yılbaşı sofrası; ikinci oturum geri sayımı ve yeni yılın ilk saatini kapsayan canlı performans. Program ve rezervasyon için Galata'da yılbaşı sayfamıza bakabilirsiniz. Şehirdeki diğer seçenekleri İstanbul'da yılbaşı programları yazımızda derledik.
Sık sorulan sorular
Osmanlı'da yılbaşı kutlanır mıydı?
Müslümanlar için yıl hicri takvimle Muharrem ayında başlardı ve 1 Ocak kutlanmazdı. Galata ve Pera'da yaşayan Hristiyan topluluklar ise yılbaşını 19. yüzyılda da kutlardı; Müslüman İstanbullular bu gecelere komşu olarak katılırdı.
Türkiye'de 1 Ocak ne zaman yılbaşı oldu?
26 Aralık 1925'te çıkan kanunla Türkiye 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvime geçti. 1 Ocak, 1935'teki genel tatiller kanunuyla resmî tatil oldu.
İstanbul'da ilk yılbaşı balosu nerede verildi?
Osmanlı devlet adamlarının katıldığı ilk yılbaşı balosu, 1829'da İngiliz elçisinin Haliç'teki Blonde fırkateyninde verildi. Cumhuriyet'in ilk yılbaşı balosu ise 1925'in son gecesi Pera'da yapıldı.
Kaynaklar
- Ahmet Rasim, "Evvelki Yılbaşılar" (1926).
- Refik Halid Karay, "Eski ve Yeni Yılbaşı Geceleri", Panorama, sayı 9 (Ocak 1955).
- Erdem ve Hanilçe, "Yıldız İstanbul Belediye Gazinosu" üzerine makale, DergiPark.



