Tarihî bir binada konaklamak, çoğu zaman soyut bir cümledir: "1892'de yapılmış" dersiniz, misafir başını sallar. Ama o binayı yaptıran insanların yüzlerini gördüğünüzde iş değişir. Barnathan Apartmanları'nın hikâyesini araştıran çalışma sırasında, dünyanın dört bir yanına dağılmış bir ailenin albümü yeniden bir araya geldi. Aşağıdaki kareler, o albümden.
Aile
Nissim Barnathan ve çocukları. Ailenin büyüğü sayılan Nissim (1827-1907) bankerdi ve Eminönü'ndeki Barnathan Han'ın sahibiydi. Dokuz çocuğu vardı. Vefatının ardından 1907'de bir gazetede yayımlanan ilan, onun çalışkanlığından ve dindar olmasına rağmen açık fikirliliğinden söz eder; oğullarını ve yeğenlerini eğitim için Avrupa'ya göndermişti.
Albert, Louise ve Donna Barnathan. Üçü de İstanbul doğumluydu. En küçükleri Donna 1913 doğumludur — ailenin bu tarihe kadar İstanbul'da yaşadığını bize bu ayrıntı söyler. Fotoğrafta, çizgili kabinleriyle bir dönem plajında, yirminci yüzyılın başındaki İstanbul burjuvazisinin gündelik hâli görülür.
Stella ve Moise Barnathan. Aile, on dokuzuncu yüzyıl sonundan itibaren Paris'ten Nice'e, Buenos Aires'ten Brezilya'ya uzanan bir coğrafyaya dağıldı. Bu fotoğraflar, o dağılmanın öncesindeki İstanbul yıllarından kalan izlerdir. Pek çok Avrupa ailesi gibi Barnathanlar da yirminci yüzyılın acılarından paylarını aldılar; ailenin bazı üyeleri savaş yıllarında hayatlarını kaybetti. Bu albüme bakarken, kayıtlı her yüzün ardında böyle bir yüzyıl olduğunu hatırlamakta fayda var.
Doktor Leon Barnathan'ın Nice'teki muayenehanesi. Cephedeki tabelada ailenin adı okunur. Galata'da bir apartman yaptıran ailenin adı, birkaç on yıl sonra Fransa'da bir doktor kapısında karşımıza çıkar — göçün en sade özeti.
Belgeler
İpek üzerine çizilmiş plan, 15 Şubat 1896. Arşivin en değerli parçası. Binanın bütün detaylarını ve kullanım alanlarını gösteren bu plan, aile üyelerinden Francis Wacziarg tarafından İstanbul'a getirildi; annesi tarafından özenle saklanmış ve kendisine emanet edilmişti. Plandaki imza, "ingénieur" unvanıyla Charles Maruletto'ya aittir. Planda dört giriş görünür — ancak binanın Şahkulu Çıkmazı'na bakan kısmı 1896'da henüz inşa edilmemişti.
Ticaret yıllıkları, 1893-1898. Fransızca basılan bu yıllıklar, apartmanın ilk sakinlerini kapı kapı listeler: bir aynacı, bir doktor, bankerler, Osmanlı Bankası ve Şark Demiryolları çalışanları. Bugün "kimler yaşamış acaba" diye merak ettiğimiz dairelerin, yüz otuz yıl önceki isim listesi elimizde.
Sigorta haritaları, 1906. Sokağın o zamanki hâlini gösterir: Tımarcı (eski adıyla Cerrahpaşa) tarafında bir odunluk ve şarap evi, köşede eczane ve bakkal.
Neden yayınlıyoruz?
Çünkü bu bina yalnızca bizim işletmemiz değil, bir ailenin hatırası. Araştırma sürecinde ailenin dünyaya dağılmış üyeleri — Fransa'dan, Amerika'dan, Arjantin'den, Hindistan'dan — belgelerini, fotoğraflarını ve anlatılarını paylaştılar; İstanbul'da yaşayan son üyesi ise evinde araştırmacıyı ağırlayıp kendi hikâyesini anlattı. Ortaya çıkan çalışma, binanın adının kaç kez değiştiğini ve sonunda nasıl geri geldiğini de belgeledi.
Bu arşivi görünür kılmak, bize düşen en az şey. Restore edilen sadece taş değil; hafıza da.
Görseller ve bilgiler: "Barnathan Apartmanları" (Çiğdem Oğuz, Nar Yatırım, 2016). Kitabı Meroddi Barnathan resepsiyonunda inceleyebilirsiniz.
